Jacques Thys Boma

Beste lezer,
Verlies niet uit het oog dat mijn getuigenis beperkt is tot drie jaar in Beneden-Kongo, wat een zeer klein deeltje van het Kongolees grondgebied en bevolking bevat. Getuigenissen uit Kivu of uit Cocquilhatville, Katanga, Lac Léopold ofelders zullen waarschijnlijk een ander beeld geven. Maar ik ben er zeker van dat alle verslaggevers streven naar objectiviteit als ze hun subjectieve gevoelens hier kwijt willen.

Getuigenissen Jacques Thys Boma, Lukula, Patu Noki.

Jacques THYS 18-08-1930

Hulpgewestbeheerder (Lukula), gestationeerd in Kisundi (Km47), Patu Noki en Lukula zelf.. Laatste maanden: alleen zetelend Rechter aan de Districtsrechtbank (Boma ).
Was in het Gewest Lukula o.m. (en niet steeds gelijktijdig) Officier van Gerechtelijke Politie, Politierechter, Deurwaarder, Directeur Gevangenis, belast met Openbare Werken, Voorzitter van het C.V.E. (corps de Volontaires Européens), Openbaar Rekenplichtige (comptable territorial), verantwoordelijke voor het bestuur van hetbuitengewoonterechterlijk centrum…..
Alleenzetelend Rechter bij de Districtsrechtbank te Boma: te vergelijken met onze correctionele rechtbank plus rechtbank van eerste aanleg  

Motivatie van uw voornemen om carrière te maken in Kongo.
Zucht naar andere lucht dan Europa (reeds ontstaan tijdens de bezetting). Mogelijke loopbaan en promotie minder gepolitiseerd dan in België zelf. Had wel graag advocatuur gedaan maar had niet de middelen om zelfstandig te gaan leven.
Doorliep scouting van Jong-Verkenner tot en met Ditrictsverkennersleider. Reserve Officier Infanterie. Deze activiteiten bevestigden alleen maar mijn voorkeur.

Welk onderwijs kreeg u ter voorbereiding van uw loopbaan? Hoe verliep de voorbereiding van uw vertrek?
Dr. In de Rechten. Reserve Officier Infanterie (Pelotonscommandant Zware Wapens, Sportofficier en ten slotte Administratief 2 e In Bevel van Cie. HK der 1 e Infanteriebrigade in Duitsland - Siegen)
Inmiddels als stagiair ingeschreven aan de Balie van het Hof van Beroep te Gent.
Pleitte meestal strafzaken maar ook commerciële en burgerlijke zaken tot en met Hof Van Beroep. Pleitte ook regelmatig, als verdediger of Burgerlijke Partij voor de Krijgsraad
te Neheim (D)
Ultra korte opleiding door Ministerie van Koloniën (1957) – Max. 3 weken.
Huwelijk: burgerlijk en kerkelijk, aankopen uitrusting, inentingen: vier weken na bevestiging van benoeming. Vertrek met Kongoboot ironisch genoeg de “Thysville”.

Eerste indrukken bij uw aankomst. Hoe verliep de vestiging in uw standplaats en hoe waart u gehuisvest ?
Met bootje van Matadi naar Boma, waar men ons wijsmaakte dat er geen berijdbare weg was naar het binnenland. Dus werd de Eerste Klasse wagon van het smalspoor Boma-Tshela uitgehaald. We kregen ook enkele inlandse geweren mee om op onze standplaats in Lukula af te geven.
Onderweg stelden we vast dat het spoor meerdere malen een prachtige nieuwe asfaltweg kruiste. Op 15 Km van Lukula)werden we begroet door een planter, die dan thuis ging eten, maar een paar uur later op het perron stond om ons aan onze nieuwe chef voor te stellen. Inmiddels zagen we er uit als hadden we mazelen (gebeten door de “maringouins”).
Een geslaagde grap omdat alle blanken in Boma in het complot waren ingewijd.
In ieder geval waren we zo de laatste blanken, die met de stoomtrein gereden hebben. In feite een mooie belevenis, waar we de grappenmakers dankbaar voor zijn.
Wij hadden van huisvesting niet veel verwacht en waren dan ook niet ontgoocheld. In Lukula zelf hadden we elektriciteit en stromend water.
Huisvesting in Lukula, hoofdplaats Gewest OK (oud centrum van de spoorlijn op 78 Km van Boma). Na een week overplaatsing naar Kisundi (langs de asfaltweg deze keer – Km47 vanuit Boma). Huis zonder elektriciteit. Water (drinkbaar) halen op 2 Km. Water om te wassen en te douchen uit ex-petroleumvaten op een stellage geplaatst. Dit water werd (gratis) gebracht door de nabijgelegen N.V. AGRIFOR (grootste houtverwerker van Afrika – meer dan 4.000 personeelsleden).
Koken gebeurde op houtvuur (boy onontbeerlijk), verlichting met Colemanlampen. De krachtigste lamp van 500 Watt gaf 475 Watt warmte en 25 Watt verlichting.

Uw eerste indrukken over de inlandse bevolking en hoe evolueerden uw ervaringen en beoordeling?
Eerst idyllisch. Vriendelijke mensen. Goedlachs. Liefde op het eerste zicht zou men zeggen.
Na circa drie maanden totaal ander beeld: dieven leugenaars, onbetrouwbaar….
Nog drie maanden later: leven en laten leven. Stilaan meer inzicht in hun leefpatroon en filosofie. Ze zijn anders dan wij. Minder geleerd maar soms wijzer.
Evolutie van de eigen houding: minder sympathie maar meer empathie, vooruit helpen zoveel men kan maar toch enige afstand bewaren.
De Bantu hebben geen visie op de toekomst. Zij leven in het heden en als het goed gaat nemen ze de geneugten daarvan dadelijk mee. Potverteren is de leuze: we moesten eens sterven vooraleer we ervan geprofiteerd hebben. Het is bijgevolg noodzakelijk dat er een niet-Bantu gezag bestaat om hun toekomst veilig te stellen en te verbeteren. Dit brengt ons tot het paternalisme. Maar of het werkbaar is, is een andere vraag.
Hoe dan ook ze verwachten rechtvaardigheid. Om die als chef of rechter te geven moet met hun normen rekening gehouden worden en niet zomaar met ons eigen beschavingspatroon.

Hoe verliepen uw eerste taken en opdrachten: verantwoordelijkheden, volume, moeilijkheden? Was u voldoende voorbereid? Welke voldoening vond u in uw werk?
Veel politiewerk. Binnen de week tot politierechter benoemd. Ook Deurwaarder, bevoegdheid tot afleveren Rijbewijzen (kon zelf nauwelijks rijden), examinator voor het “klerkexamen”, openbare werken.
Mijn eerste “groot”werk was na een paar weken het aanleggen van een koffieplantage voor het dorp Makuimba Makila. Ik had nog nooit een ongebrande koffieboon gezien, laat staan een struik. Maar met de hulp van een meestergast en soms een voorbijtrekkende planter kwam het toch tot een goed einde. In 1960 heb ik geproefd van de eerste oogst: afschuwelijk slecht (mijn troost: het zal wel aan het branden gelegen geweest zijn…..!!!)
Recht kende ik wel genoeg (was twee jaar aan de Balie ingeschreven en pleitte bij diverse rechtbanken vooral strafrecht en tijdens legerdienst herhaaldelijk voor Krijgsraad en zelfs Krijgshof).
Voor de rest was mijn beste voorbereiding mijn jarenlange scouting en 10 maanden reserve officier in verschillende functies (ook administratieve en logistieke) in het leger. Daar was ook mijn praktische kennis van het Frans bijgeschaafd.
Door de steeds wisselende opdrachten, de reizen in het binnenland, het kennismaken met dorpen en gewoonten, het verblijf in primitieve dorpen, vond ik het allesbehalve vervelend en was zelfs dol enthousiast. Het “tellen” van de bevolking was eerder saai en ik zag er eigenlijk het nut niet van in. Het is pas enkele dagen geleden na een reportage over de Tsunami-ramp dat ik werkelijk heb ingezien hoe belangrijk het is dat een “administratieve” identiteit aan ieder mens wordt toegekend. De UNO gaat dit nu tot een universeel recht verheffen. Onze paternalistische kolonie was zijn tijd ver vooruit.

Hoe snel maakte u zich de taal eigen? Hoe keek u aan tegen het leven van de inlanders, hun ethos, hun levensfilosofie, hun confrontatie met de kolonisatie?
Daar het Kikongo een eerder onbelangrijke taal is, doorspekt met franse uitdrukkingen en woorden en omdat er ook geen geschreven leerboeken voorhanden waren heb ik eigenlijk nooit de inlandse taal voldoende gesproken. Door de totaal andere constructie van de taal liet mijn anders goed ontwikkeld taalgevoel me hier helemaal in de steek. Mijn inlandse klerken, zorgden voor goede vertaling en de communicatie – alhoewel het beter had gekund – liep toch tamelijk vlot.
De Bakongo kennen het matriarchaat en passen het zeer consequent toe. De Inlandse Sector, die samenviel met mijn “Secteur”, werd geleid door Kundu Kapita, een weinig geletterd maar wijs man, wiens vader eigenlijk een Senegalees was. Maar hij werd zonder tegenspraak Chef omdat zijn moeder de oudste zuster was van de vorige Chef.
Het was wel bevreemdend dat mannen, die ik als had veroordeeld of die ik na aanhouding ter beschikking van het Parket had gesteld, na het uitzitten van hun straf een geschenk (meestal een ei of een kip) kwamen brengen. Van mij werd dan een klein tegengeschenk verwacht. Dit gebruik moet men zien als: het aanvaarden van een gerechtvaardigde straf en respect voor de rechter enerzijds maar anderzijds ook het een herstellen van vriendschappelijke betrekkingen.
Vandaar ook dat de autochtonen het toepassen van onze wetten op recidivisme als onrechtmatig beschouwden. Ieder misdrijf staat voor de Kongolees op zichzelf en wordt uitgewist door het volbrengen van een door een rechter opgelegde en door de dader aanvaarde rechtvaardige straf. Als nu, na een nieuw misdrijf, de rechter een hogere straf oplegt omdat de dader al eens gestraft is geweest wordt dit door de Kongolees ervaren als een belediging van de eerste rechter.
Ik kreeg zulk geval voorgelegd als Rechter in de Districtsrechtbank te Boma. Het Openbaar Ministerie eiste (terecht op grond van de geschreven wet) een hogere straf wegens recidivisme. Ik heb die in mijn vonnis niet toegepast en een lagere dan de gevraagd straf toegepast. In het vonnis nam ik de Kongolese redenering op.
De substituten waren er zeker van dat de Procureur te Leopoldstad in Beroep zou gaan, maar hadden menselijk wel begrip voor mijn argumenten. We waren allemaal benieuwd hoe het zou aflopen….. maar hebben het nooit geweten want inmiddels was de onafhankelijkheid losgebarsten en was er geen belangstelling meer voor vonnissen en beweegredenen…..
Afgehakte handen heb ik nooit gezien en geen enkele Kongolees heeft me er over gesproken. In verafgelegen dorpen gebeurde het nog al eens dat een oudere bij mijn doortocht in de handen klapte. Dit was vroeger verplicht om te laten zien dat ze niet gewapend waren.
Voor het overige was de Belgische Administratie heer een meester. Maar dat steunde meer op moreel gezag dan op eigenlijke onderdrukking. In mijn Sector, zo groot als een halve Belgische Provincie met 35.000 inwoners oefende ik het gezag uit alleen bijgestaan door een twintigtal politieagenten (uitsluitende bewapend met stokken alsof er in het oerwoud geen stokken genoeg waren), minstens 1.000 autochtonen beschikten over een primitief geweer en ettelijke duizenden over vlijmscherpe machetes. Ikzelf beschikte in het begin over een mitraillette en later over een Lüger. Bij verplaatsingen demonteerde ik het spul en liet het grootste deel van het mechanisme samen met de munitie achter in mijn brandkoffer.
De “onderdrukking” berustte op niets anders dan bluf, psychologisch overwicht en leiderschap. Het is natuurlijk misgelopen als in 1960 sommige “verlichte geesten” vanuit Brussel ons gezag grondig ondermijnden.
Na de onafhankelijkheid liep ik in Brussel een Belg tegen het lijf, die ik in Boma veroordeeld had tot een redelijk zware (maar voorwaardelijke) celstraf en een fikse boete voor een dodelijk verkeersongeval, waarvoor hij m.i. gedeeltelijk verantwoordelijk was. Hij bleef erop aandringen om met hem op zijn kosten iets te gaan drinken. Toen vertelde hij me dat zijn raadgevers dachten dat hij zou vrijgesproken worden maar dat hijzelf me dankbaar was voor mijn vonnis: er was een gewetenslast opgeklaard. Zou de man na jaren Congo “besmet” geweest zijn met een stuk Bantumentaliteit???