Theo Fabes verbleef als militair vanaf 1950 in Kamina, Een militaire basis met een klinkende naam omstreeks 1960.

• Ik heb er geleefd als in het aardsparadijs.

• Mon adjudant, j’ai trois enfants et demi.

• Waarom ons haasten met het werk, patron?

• Als we klaar zijn heeft de blanke alweer een nieuw karwei voor ons.

• Mijn zwarte leerling-schrijnwerker maakte eerst de deurstijl scheef,

• In naam van wie of van wat zijn we daar gaan “BESCHAVEN”?

• Wij hebben er nooit aan gedacht dat de zwarte man zich gelukkig voelde met de vele vrouwen die hij mocht hebben en nog bovendien voor hem werkten

Kamina 1954. Mia Fabes werkte op het “Economat Militaire”en trok geregeld naar de dorpen, op zoek naar goedkoop vers voedsel. Hier samen met mevrouw De Greef,omarmd door een stamhoofd dat voor de eerste maal een blanke vrouw kon aanraken. Hem werd een tropenhelm op het hoofd geze

Kamina-pionier Theo Fabes

Theo Fabes, thans 72 jaar, uit Diest, werd in 1950 door de Belgische Krijgsmacht uitgestuurd om, samen met vijf andere officieren, in Kamina (Katanga) een Technische School voor het Vliegwezen uit de grond te stampen. Een opdracht die, zo leek uit zijn verhaal vorige week, letterlijk moest worden opgevat. Ter plekke bestond inderdaad niets, behalve een uitgehakte vlakte. Deze pioniers werden verondersteld zes klassen, loodsen, een hangar voor de oude Oxford en de SU 4, kantoren en woongelegenheid zélf op te trekken. “Opdracht uitgevoerd”. Zo kon na enige maanden aan Brussel. worden gemeld. Blanke instructeurs waren er. Zwarte leerlingen werden geronseld via de missies die hun meest vlijtige studenten afstuurden uit de hele Kongo.

Het bijeenbrengen van de zonen van verschillende stammen kon niet anders dan moeilijkheden veroorzaken. Vanaf de eerste dagen ontstonden spanningen. Misschien zouden de zwarten het gezag der blanken hebben aanvaard, maar zij spuugden op de bevelen van een lid van een andere stam. Theo Fabes werd als lesgever geregeld geconfronteerd met deze problemen.
Theo Fabes: «Ik zie ons nog Afrika bereiken, na een paar weken van luxe op een pakketboot. In Lobito op de trein gestapt voor een kalvarietocht van zes dagen door Portugees-Afrika. Een hitte van rond de vijftig graden. plus onsmakelijk eten. Duizenden blanken zullen zich deze treintochten memoreren. In Kamina: geen elektriciteit, geen stromend water. geen regelmatige bevoorrading. Binnen de kortste keren leden we aan bloeddiarree. En toch konden we niet anders dan ons op het werk storten.

Wij hebben Kamina zien groeien van een primitieve nederzetting tot een volwaardige leefgemeenschap en een militaire basis met een internationale uitstraling. Vooraleer het zo ver was. hebben we hier met de zwarten enige verzwegen opstanden gemaakt. Ooit heb ik. tijdens een ruzie tussen een kapido en zwarte werkers, met één macheteslag een hand weten afhakken. Dit beeld heb ik nooit vergeten. We zouden de eerste maanden wellicht nooit hebben overleefd zonder onze vrouwen. Aanvankelijk wilde de militaire overheid niet dat ze meekwamen. Ik weet nog goed hoe adjudant Lescallier rechtstreeks bij de minister van Landsverdediging binnenstapte om die maatregel ongedaan te maken. Over de intellectuele prestaties van de leerlingen kan ik niet jubelen. Vijfhonderd leerlingen over een periode van drie jaar en hooguit tien zwarten die naderhand bekwaam waren om op een vliegveld te werken. Een bedroevend schrale oogst, waardoor de oorspronkelijke opzet wellicht verloren ging. De zwarten hebben ongetwijfeld evenveel kwaliteiten als wij. maar zelfs onze meest eenvoudige technische begrippen waren hen volslagen vreemd. Telwoorden bijvoorbeeld. Zij gebruiken 'géén', 'één' of 'meer dan één'. Vijf, zeven of twaalf, dat maakt voor hen geen verschil uit. . Jaren na de Onafhankelijkheid ontving ik een brief van een van mijn leerlingen. Daarin las ik: «Mon adjudant, j’ai trois enfants en demi...» Lichamelijke prestaties, dans en muziek; daarin waren ze de blanken ver vooruit.

In Kamina stichtte ik een voetbalploeg' voor de zwarten: Canaris. De voetballerij bedreven ze met dezelfde hartstocht waarmee ze dansten of zongen. Veel moest je hen niet leren. Ze bezaten een uitermate ontwikkeld gevoel voor showen waren bijzonder balvaardig. Voetbalschoenen hadden ze niet nodig. Ze speelden blootsvoets. Omdat de blanken shoes aantrokken, en omdat ze nu eenmaal alles imiteerden, kochten we voor hen eveneens shoes. Alleen de moedigste onder hen hielden dat schoeisel een hele wedstrijd aan. Het dichtrijgen van de veters. en het leggen van een knoop op de juiste plaats, betekende voor hen een onoverkomelijk probleem. Op de foto's is te merken hoe ze hun veters gewoonweg in hun kousen stopten...»

RANSEL ALS RUSTBRENGER

De eerste kolonialen brachten het voetbal mee naar Kongo. De sport diende daar als therapie. Vooral op het voetbalveld moest de zwarte de illusie krijgen dat hij de gelijke was van de blanke. Voor de kolonialen was het een beetje gokken. Enerzijds de indruk wekken dat de zwarte, via de sport, zich kon en mocht meten met de blanke heerser. Anderzijds het risico lopen dat het samenbrengen van honderden, ja duizenden zwarten in een sportstadion dezelfde uitwerking zou kunnen hebben als destijds in de Brusselse Munt de opvoering van 'De Stomme van Portici'. Het staat misschien niet te lezen in alle Kongolese geschiedenisboekjes, maar zowel vanuit de Force Publique als vanuit de Police Territoriale, werd ons verteld dat bij dergelijke voetbalwedstrijden uiterste waakzaamheid was geboden. De dienstorders daaromtrent waren niet mis te verstaan: bij de minste tekenen van een vijandige of onwillige houding dient te worden opgetreden. Aan dat 'optreden' gaf elkeen een vrije interpretatie. In de meeste gevallen werd deze opdracht vertaald als 'ranselen'. De huidige problemen met rumoerige supporters verschillen niet veel van die waarmee het koloniale Kongo werd geconfronteerd. Ranselingen brachten rust. Wanneer een onwillige zwarte, die over de omheining was geklauterd en slogans begon te roepen, door de “ordehandhavers” kon worden vastgegrabbeld, mocht men niet zomaar willekeurig geselen. Een officier bepaalde dadelijk hoeveel zweepslagen de zwarte moest krijgen. Het vonnis werd ogenblikkelijk voltrokken, desnoods langs de zijlijnen terwijl de match verder ging. Theo Fabes heeft met dergelijke praktijken nooit uitstaande gehad. Integendeel, dergelijke publieke kastijdingen deden hem walgen. Voetbal in Kamina was aanvankelijk niets anders dan een schoolse activiteit. Het waren evenwel de zwarte leerlingen die het erg au serieux namen en de ene wedstrijd na de andere wilden spelen. Theo Fabes vertelt: «Zij zagen de Belgische militairen voetballen, en geraakten gefascineerd door de attributen. Wij. met onze Europese knoken, hadden knielappen nodig, of bandages rond de dij of verstevigers van de enkel. Na enige maanden stond ik met een ploeg zwarten in de wei waarbij letterlijk iedereen zware knielappen droeg. plus beenbeschermers en verstevigers. Op voetbalschoenen waren ze gek, alhoewel ze een stuk beter konden spelen zonder schoeisel. Wat er precies moest gebeuren met die lange veters. is iets wat ik hen nooit helemaal goed heb kunnen bij brengen.»

WAT WIT WAS, KON OOK ZWART WORDEN

De voetbalploeg van het vliegwezen van Kamina 1954. Boven: kolonel Galwyck. Giminne (overleden) Rigaux uit Tongeren Brees uit Tienen. Fortomme uit Tienen Onder: Ausloos uit Tienen Georges (ex-Cercle) kolonel De Man uit Aalst ex-Daringspeler Theo Fabes (Diest) en Aerts (ex-Beringen). Het voetbal in Kongo was tot de jaren vijftig een aangelegenheid van en door blanken. De zwarten voetbalden ook. maar hun manier van spelen werd niet als voldragen aanzien. Het duurde tot de ene zwarte na de andere (Mokuna. Bonga-Bonga. Lolinga. enz...)

de Belgische competitie kwam kleuren vooraleer men zich realiseerde dat die zwarte voetbalbronnen ook ter plekke konden worden aangeboord. Het blank voetbal in Kongo bestond in hoofdzaak uit fabrieksploegen die in de steden een liga vormden. en naderhand ook interstedelijke wedstrijden speelden. Kolonialen uit Angola. Rhodesië. Mozambique of Frans-Equatoriaal-Afrika kwamen in de prachtige stadions van Elisabethstad en Leopoldstad prestigieuze internationale wedstrijden spelen. De returns werden dan betwist in Loanda, Brazzaville of Pointe-Noir. Om de aantrekkingskracht van dergelijke bijeenkomsten te verhogen, werden allerhande bekers ter beschikking gesteld zoals de “Beker Gouverneur-Generaal Jungers”, of de “Beker Gouverneur-generaal Pierre Ryckmans”, ooit gewonnen door de zwarten van 'Les Dragons'. Na de Tweede Wereldoorlog werd in heel Kongo gevoetbald: Boma, Matadi, Thijsstad, Lusambo, Lualaburg, Tshikapa, Jadotstad, Kolwezi, Manono, Costermansstad, Usumbura, Stanleystad, Coquilhatstad, de Kilo-Moto en in de vestigingen van de Union Miniére. Een blanke aangelegenheid, wel te verstaan. De zwarten speelden even enthousiast, maar namen het niet zo nauw met de afmetingen van het veld en het materiaal waarmee werd gespeeld. Voor hen waren reglementen en spelregels een bedenksel van de blanke, en hoogst zelden werden die tijdens hun voetbalpartijtjes toegepast. Een zwarte, onpartijdige scheidsrechter vinden was moeilijk en een blanke was zelden bereid zoveel zwart geweld te trotseren. Bij het bedenken van namen voor hun clubs, putten de Kongolezen uit het blanke repertoire. Hun ploegen heetten Antwerp, Bombardiers, Coqs, Daring, Dragons, Excelsior, Lions, Mercator, Racing, Victory, enz... Om wildgroei tegen te gaan werden in Katanga de meeste clubs bijeengebracht onder de noemer van één federatie: Union des Fédérations et Associations Indigènes (UFASI). Zoals de Britten gek zijn van het spelen van een Cup final in Wembley, zo was het de droom van elke zwarte om in het prachtige Leopold II-stadion of in het 'Parc General Ermens' van Leopoldstad een of andere finale te halen.

SLIMMER DAN EEN WATERPAS

Theo Fabes leerde niet alleen de zwarte studenten hoe je een vliegtuig in mekaar moet steken.De Belgische militairen in Kamina waren doe-het-zelvers.Fabes was jarenlang de haarkapper van het kamp Honderden kwamen bij hem hun haar te laten kortwieken. Vanzelfsprekend had de aanwezigheid van Theo Fabes in Kamina niet alleen met voetbal te maken. Dat was voor hem een hobby. Terwijl zijn vrouw Mia zich op de Sociale Dienst van de basis onledig hield met het oplossen van administratieve en andere problemen, vulde Theo Fabes zijn dagen met al wat men de onderofficier in een kamp kon opleggen: de zwarten technische wijsheid pogen bij te brengen, de haren knippen van al wie erom vroeg, revues en sketches schrijven. Hij vertelt: «Ik heb dat erg graag gedaan, en ik dacht aanvankelijk ook nooit meer weg te gaan uit een Kongo dat een paradijselijke indruk liet. Het inpompen van de leerstof wekte evenwel ontmoediging. Pas op, ik zal zeker niet zeggen dat het een kwestie was van opzet of van domheid bij de zwarten. Nee. het was veeleer het gevolg van het houden aan een ijzeren logica die ze van hun voorouders hadden meegekregen.
Ze waren zelfs bijzonder vindingrijk wanneer het erop aankwam bepaalde opdrachten uit de weg te gaan. Je kon niet écht kwaad zijn op hen omdat je onvermijdelijk moest lachen wanneer je ze kon betrappen. Zoals met het geval van die waterpas. Wekenlang hadden wij hen geleerd tot wat een waterpas dient, en hoe zoiets moet worden gebruikt. We zouden hen. als praktische proef, een deurstijl laten aanbrengen.
Toen ik de deurstijl zag. bemerkte ik dadelijk dat die allesbehalve horizontaal was aangebracht. Zeker drie centimeter verschil.
Ik interpelleer de leerling-schrijnwerker. maar hij begint te argumenteren dat zijn werk correct is uitgevoerd. Om te bewijzen dat hij ongelijk heeft leg ik de waterpas bovenop de deurstijl. Inderdaad, het luchtbelletje bevindt zich precies in het midden. Dus toch horizontaal? Ik vertrouw mijn eigen ogen niet, en begin alles opnieuw na te kijken. Ik vind niets abnormaals, totdat ik plots vaststel dat de waterpas werd 'aangepast'. De leerlingen hadden er niets beters op gevonden dan eerst de deurstijl te plaatsen, en daarna de waterpas af te schaven totdat het luchtbelletje precies in het midden stond...
Dat is één voorbeeld. Zij kenden tientallen van dergelijke truckjes om de blanke te misleiden. Wanneer je hen poogde ervan te overtuigen dat zoiets 'slecht' werk was, begonnen ze te argumenteren dat zij de noodzaak daarvan niet inzagen, en dat begrippen als 'recht' en 'scheef' uitvindingen waren van de blanken. Zoals ook het begrip 'tijd'. Zij bekeken dat op een heel andere wijze. «Waarom zouden wij ons haasten om het werk klaar te hebben? Als het beëindigd is, staat de blanke gereed met nieuwe opdrachten.» Ook dat was een gedachtegang waar je, als Europeaan, niet zo makkelijk iets kon tegenover stellen. Beschaving, wat is dat eigenlijk? Achteraf heb ik daarover veel nagedacht, en ik weet nog zo niet of wij het wel volledig bij het rechte eind hadden. Het zijn wij toch die daar het evenwicht gingen verstoren. Anderzijds troost ik me dan weer met de gedachte dat wij in Kongo de ziekten hebben bedwongen en alvast een einde hebben gemaakt aan de slavernij.»

DAT IS MIJN VROUW NIET, DAT ZIJN ALLEMAAL MIJN ZUSTERS

Theo Fabes: «Een ander, ernstig probleem was een van bovenuit opgelegd verbod dat de zwarte meer dan één vrouw zou hebben. Ik begrijp dat wel. met de missies en zo, maar eigenlijk was dat een miskenning van de werkelijkheid. De zwarte wist al lang dat de blanke zich evenmin aan één enkele vrouw hield, en bovendien zat de polygamie ingebakken in zijn cultuurpatroon. Wij hadden evenwel onze opdrachten, en mochten dus niet toestaan dat leerlingen meer dan één vrouw meebrachten. Nadat we enige malen hadden moeten ingrijpen, dreigde de catastrofe want in zo'n gevallen verdwenen de zwarten, en je zag ze vrijwel nooit meer terug. Uiteindelijk waren zij het zelf die ons een middel aanbrachten om de toestand te regulariseren. Nieuwe leerlingen waren voortaan telkens vergezeld van 'zusters'. «Ce sont nos soeurs», zeiden ze, met een ondeugende knipoog. Binnen de kortste keren woonden en sliepen ontelbare 'zusters' in het gedeelte van de basis die werd voorbehouden aan de leerlingen. Van identiteitskaarten was destijds geen sprake. Wij hadden geen enkel bewijs van het tegendeel. en we lieten de broers en zusters dan maar rustig bij mekaar. Zogoed als nooit leverde dat last op, en de letter van het reglement werd niet eens overtreden... Ik heb wel geleerd dat wij, als blanken, nooit goed een zwarte zullen kunnen doorgronden terwijl de zwarte, met zijn oerinstinct en, sterke zintuiglijke waarnemingen, makkelijk in de ziel van de blanke kan kijken. Dat heb ik ervaren tijdens de zondaguitstappen. Het enige wat we konden doen was, behalve het bekijken van films die we al tien maal hadden gezien, dorpen in de omgeving bezoeken. Met een zak zout kon je destijds een half dorp opkopen, maar je moest wel de nodige eer betuigen aan het stamhoofd en de tovenaar. Dat waren doorgaans bijzonder schrandere kerels die de situatie beheersten. en in de meeste gevallen hun zin kregen. Met blanke vrouwen veroorzaakte dat wel eens vervelende toestanden. Een zwarte vond het destijds niet ongewoon om één van zijn vrouwen of een jong meisje voor een nachtje aan te bieden aan de blanke. Zo'n stamhoofd verwachtte in zekere zin dat wij hem in ruil een blanke vrouw. ter kortstondige verstrooiing zouden aanbieden. Indien de zwarte bij de blanke iets wou leren. deed hij zoiets louter uit eigenbelang. Al die technische rompslomp kom hem gestolen worden omdat hij dat niet nodig had in zijn eigen milieu. Om het ronduit te zeggen: eens bij de blanke vandaan. verwilderden ze binnen de kortste tijd. Maar wat is 'verwilderen'? Waarom gebruiken wij zo'n woorden eigenlijk? Beseffen wij wel dat de zwarte eigenlijk in zijn jungle leefde als God in Frankrijk? Zijn vrouwen werkten voor hem en de natuur verschaft hem al wat hij nodig heeft.»

MIJN INSTINCT BEDROOG ME NIET

Mia en Theo Fabes bleven in Kamina zeven jaar. Zeven vette jaren. Hij ziet het zo: "Ik heb in 1957 geen documenten ondertekend om een derde termijn in Kongo door te brengen. Mijn collega's stonden daarover verbaasd. Bij commandant, kolonel en generaal heb ik daarover tekst en uitleg moeten geven. Waarom zou iemand weggaan uit een paradijs? Bovendien, een veilig paradijs. Kamina was een voldragen militaire basis geworden. Toch vertrouwde ik ditmaal op mijn instinct. Een instinct dat ongetwijfeld meer ontwikkeld was geworden door omgang met de zwarten. Als instructeur had ik de opstandigheid voelen groeien. Soms kregen we leerlingen die alleen maar naar Kamina waren gekomen om de medestudenten te overspoelen met allerhande militante theorieën. Het woord 'Independance' dook steeds vaker op in de vele discussies die sommigen van deze opstandige zwarten uitlokten. Soms weigerden ze op pas te stappen. Steeds meer gebeurde het dat zij. bij examens, moedwillig alle vragen foutief beantwoordden, om daarna tegen de blanke te kunnen uitvallen. Vergeet niet, deze leerlingen waren geen militairen en vielen dus niet onder de militaire wetten. Wij stonden machteloos tegenover hen. Het waren niet de slangen of de insecten die me uit Kongo deden vertrekken, maar wél de insubordinatie bij studenten die toch een soort elite vormden. Ik redeneerde zo: indien deze toekomstige évolués ons nu al afvallen, en geloven dat een of andere 'Dipenda' de blanken zal verjagen en van de zwarte een heerser maakt. dan zijn onze maanden hier geteld.

In 1957, drie jaar voor de Indépendance, was ik terug in Diest, met mijn vrouwen mijn zoontje van acht jaar. Ik woonde hier temidden heuvels en weilanden. en ik had de illusie oud te mogen worden in alle rust, en in een omgeving die soms zo paradijselijk leek als in Kamina. Totdat de verkavelingen begonnen. totdat de snelwegen werden aangelegd, totdat de hele omgeving wegschrompelde tot een vlakte van bakstenen en beton. De vrachtwagens rijden nu omzeggens door mijn veranda. Weinigen beseffen hoe intens ik naar Kongo terugverlang. Land van zon, ruimte en groen, kameraadschap...»

Het hoefde, vanzelfsprekend, niet altijd een tranendal te zijn in Kongo. Tienduizenden blanken hebben de aanloop naar, en tragedie. van 30 juni 1960, de Dipenda, niet meer meegemaakt. Ze zaten al opnieuw in België of hadden geen termijnverlenging aangevraagd. Theo Fabes, nu 72 jaar, uit Diest, verbleef als militair van 1950 tot 1957 in Kamina. Een militaire basis met een klinkende naam omstreeks 1960. In 1950 evenwel niets meer dan een vlakte waarop pioniers als Theo Fabes met de meest primitieve middelen een school en enige woningen bouwden. “Ik heb tenminste serieus afscheid kunnen nemen van het Aardsparadijs dat Kongo heette. Ik hoefde niet te vluchten of alles achter te laten. Maar ik was niet naïef. Samen met de andere militairen voorvoelde ik wat stond te gebeuren. Kongo is voor mij een doos vol herinneringen gebleven. Mooie herinneringen...»

VOETBAL VOOR ZWARTEN

© 2002 Gust Verwerft - Congo-1960